zdrowie psychiczne
- promocja zdrowia i zapobieganie: (1) zapobieganie przemocy (rówieśniczej, domowej) i stygmatyzacji poprzez m.in. warsztaty edukacyjne, zwiększenie kompetencji kadry nauczycielskiej w zakresie postaw i działań antydyskryminacyjnych; (2) programy edukacyjne przeciwdziałające uzależnieniom (od używek [m.in. alkoholu, substancji psychoaktywnych, palenia tytoniu, papierosów elektronicznych, urządzeń cyfrowych]) i innym zachowaniom ryzykownym; (3) zwiększanie umiejętności komunikacji, empatii, radzenia sobie ze stresem i emocjami; (4) przeciwdziałanie przeciążeniu dzieci obowiązkami szkolnymi (racjonalizacja czasu spędzanego w szkole, modyfikacja podstaw programowych, zagwarantowanie czasu wolnego adekwatnie do wieku); (5) ułatwienie dostępu do szybkiej pomocy psychologicznej (promocja wiedzy o pomocy interwencyjnej, zwiększenie udziału psychologów w systemie pierwszej pomocy, współdziałanie placówek opieki zdrowotnej z placówkami oświatowymi i systemem pomocy społecznej)
- leczenie: (1) zwiększenie liczby i zakresu świadczeń finansowanych przez NFZ; (2) poprawa diagnostyki zaburzeń psychoneurorozwojowych; (3) odpowiednia opieka nad pacjentami poza oddziałami całodobowymi i ograniczenie negatywnych skutków hospitalizacji
ochrona wzroku i słuchu
- edukacja dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli w zakresie higieny korzystania ze słuchawek i tzw. urządzeń ekranowych (TV, komputer, smartfony, palmtopy), wyrównanie szans osób dotkniętych zaburzeniami komunikacyjnymi (m.in. zalecenia dla szkół)
- poprawa realizacji badań przesiewowych w zakresie wykrywania wad słuchu i wzroku w ramach bilansów
szczepienia
- edukacja rodziców, opiekunów i nauczycieli na rzecz zmiany postaw sprzyjających realizacji szczepień zgodnie z zaleceniami, tzw. wczesnoszczepienna edukacja ciężarnych i rodziców nowo narodzonych dzieci (przeszkoleni edukatorzy) w ramach świadczeń gwarantowanych
- uszczelnienie sprawozdawczości elektronicznej realizacji szczepień ochronnych, większa dostępność informacji dla rodziców i opiekunów o wykonywanych szczepieniach
choroby rzadkie
- pilne wdrożenie „Planu dla Chorób Rzadkich” (uchwała Rady Ministrów z sierpnia 2021 r.): (1) powołanie ośrodków referencyjnych, poprawa diagnostyki genetycznej i niegenetycznej, poprawa dostępności do leków (w tym terapii innowacyjnych) i środków specjalnego przeznaczenia medycznego; (2) stworzenie Polskiego Rejestru Chorób Rzadkich; (3) opracowanie i wdrożenie „Paszportu Pacjenta”
- uruchomienie platformy informacyjnej „Choroby Rzadkie”
wybrane narzędzia umożliwiające realizację strategii
- zwiększenie liczby pielęgniarek szkolnych, pediatrów i lekarzy innych specjalizacji sprawujących opiekę nad dziećmi
- współpraca wielu instytucji i resortów w dziedzinie promocji zdrowego stylu życia i postaw prozdrowotnych oraz monitorowania efektów
- stworzenie systemów informatycznych stałego monitorowania kluczowych parametrów zdrowotnych populacji dzieci i młodzieży (m.in. zintegrowane dane z bilansów zdrowia) oraz oceny efektów wdrażanych programów
- powołanie międzyresortowego zespołu badawczego ds. monitoringu efektów uczenia się w zakresie zdrowia
- podnoszenie kompetencji kadry (nauczycielskiej, opiekuńczo-wychowawczej, pedagogów szkolnych, psychologów szkolnych, wychowawców MOS, kuratorów, pracowników socjalnych, w tym asystentów rodziny) w zakresie postaw i zachowań prozdrowotnych (w tym żywienia, aktywności fizycznej, zdrowia psychicznego, chorób zakaźnych i szczepień, higieny narządów zmysłów, szczególnych potrzeb uczniów przewlekle chorych, kompetencji komunikacyjnych, przeciwdziałania przemocy i dyskryminacji)
a Prace nad projektem rozpoczęto w kadencji poprzedniego rządu, jednak przerwano je na etapie konsultacji w styczniu 2023 r. Projekt ostatecznie nie został przyjęty przez ustępujący rząd ani nie jest oficjalnie opublikowany.
Skupmy się więc może tylko na szczepieniu przeciwko HPV. Eksperci zalecają ich włączenie do Programu Szczepień Ochronnych, minister zdrowia mówi o prowadzeniu szczepień w szkołach, być może też w aptekach – ostatnio przedstawiciele środowiska farmaceutów wsparli ten pomysł. Co zrobić, żeby zwiększyć odsetek zaszczepionych nastolatków?
Propozycje rozwiązań, które zawarła Pani w pytaniu, są ważne, ale nie mają charakteru systemowego, na czym najbardziej powinno nam zależeć. Moim zdaniem przede wszystkim musimy edukować młodzież i ich rodziców. To jest najważniejsze zadanie, które musimy wykonać. Powinniśmy to czynić permanentnie, a nie tylko akcyjnie. Należy opracować system edukacji dotyczącej zdrowego stylu życia, profilaktyki przeciwnowotworowej i szczepień ochronnych, a szczególnie zwrócić uwagę na skuteczne komunikowanie korzyści zdrowotnych wynikających z uczestnictwa w wymienionych programach, gdyż dopiero to może doprowadzić do powszechniejszego korzystania z nich przez dzieci i młodzież.
Pediatrię można uznać za specjalizację „frontową” w tym sensie, że operuje na styku różnych dziedzin. Przykładem – medycyna rodzinna. Niektórzy pediatrzy pracujący w szpitalach uskarżają się na asekuranctwo części lekarzy pracujących w POZ, którzy bardzo często wysyłają rodziców ze skierowaniami do szpitali – również w sytuacjach, które tego nie wymagają. A może – również w tym kontekście – pediatrzy powinni wrócić do POZ?
Pediatria jest dyscypliną deficytową, uważaną – obok interny – za najtrudniejszą ze względu na zróżnicowanie grupy pacjentów od noworodka do 18-latka. Rzeczywiście pracujemy na styku z medycyną rodzinną i – moim zdaniem – powinniśmy się w tym zakresie uzupełniać. Mam wrażenie, że ta współpraca nie uległa pogorszeniu w ostatnim czasie. Oczywiście mamy jeszcze wiele do zrobienia, żeby była bardziej satysfakcjonująca dla obu stron. Mówiąc bardzo wprost: pediatrzy nie muszą wracać do POZ, ponieważ nigdy z niego nie wyszli i nadal są integralną składową opieki nad dzieckiem w POZ. Powiem nawet więcej, jesteśmy w systemie POZ mile widziani. Wszyscy zdajemy sobie sprawę, a lekarze rodzinni wiedzą o tym najlepiej, jak ważnym ogniwem w opiece nad dzieckiem na poziomie POZ jest pediatra.
Drugim przykładem takiego styku kompetencji jest psychiatria dziecięca. Tu lekarze sami stawiają pytanie, czy zwłaszcza w sytuacji kryzysu w psychiatrii dzieci i młodzieży nie warto jeszcze rozbudować i wzmocnić modułu psychiatrycznego w programie specjalizacji, by mogli lepiej reagować na niepokojące sygnały?
Psychiatria dziecięca została uznana w opracowanej międzyresortowej strategii „Zdrowie Dzieci” za jeden z 5 najważniejszych priorytetów wymagających systemowego rozwiązania i potraktowania. Widząc ten problem, wprowadziliśmy moduł z psychiatrii dziecięcej w ramach specjalizacji z pediatrii, o czym już wspominałem wcześniej. Ponadto, pediatrom umożliwiono dalsze kształcenie w ramach specjalizacji z psychiatrii dziecięcej. Wcześniej pediatrzy nie mieli takiej możliwości.
Dużo się mówi o problemach transpłciowych nastolatków i zwiększaniu się liczby młodzieży z niezgodnością lub dysforią płciową. Z drugiej strony system opieki zdrowotnej w Polsce wydaje się nie zauważać potrzeb tej grupy pacjentów – brak specjalistycznych ośrodków, większość szuka pomocy w prywatnym sektorze lub w internecie, co niekiedy wiąże się z poważnymi zagrożeniami. Czy w Polsce powinny powstać specjalistyczne ośrodki oferujące kompleksową opiekę takim nastolatkom w ramach NFZ? Czy pediatrzy mają wystarczającą wiedzę? Jaka jest ich rola w opiece nad tą grupą młodych osób? Czy program specjalizacji obejmuje to zagadnienie?
Jest to zagadnienie, które dotyka bardzo osobistych sfer pacjenta, w tym przypadku dziecka czy nastolatka. Te problemy są złożone i trudne do rozwiązania, zresztą nie tylko w naszym kraju. Wszyscy na świecie uczymy się nowych procesów jakie zachodzą w innym postrzeganiu drugiej osoby. Jesteśmy dopiero na początku drogi, jak podchodzić do tego ujawniającego się w minionych latach zjawiska i jak rozwiązywać związane z nim problemy. Nikt z nas nie ma wystarczającej wiedzy w tym obszarze. Nie mają jej nie tylko pediatrzy, ale również wielu psychiatrów, psychologów, a nawet seksuologów. To jest zupełnie nowa, wąska dziedzina medycyny. Dostrzegając ten problem, podjąłem się organizacji 12 i 13 kwietnia bieżącego roku kongresu w ramach „Akademii po Dyplomie Pediatria”, aby przybliżyć te zagadnienia pediatrom, lekarzom rodzinnym, psychiatrom dziecięcym, psychologom, seksuologom i ginekologom dziecięcym (p. także ramka 2 – przyp. red.).
Tematem przewodnim kongresu są problemy wynikające z wczesnej inicjacji seksualnej i ryzykownych zachowań młodzieży oraz młodych dorosłych. Będą poruszane także kwestie wczesnej inicjacji seksualnej, uzależnień od narkotyków i nowych środków psychoaktywnych, cyberuzależnień, autoagresji, samookoaleczeń i samobójstw, a także właśnie transpłciowości i interpłciowości.
Ramka 2. Od Redakcji: Odpowiedzi na istotne pytania o niezgodność i dysforię płciową, trans- i interpłciowość u dzieci i młodzieży w wywiadach z 4 specjalistami pt. „W obcej skórze – pediatra wobec dzieci i nastolatków z niezgodnością płciową”a | |
 | Cz. 1: Okiem seksuologa, prof. Bartosza Grabskiego (W obcej skórze – pediatra wobec dzieci i nastolatków z niezgodnością płciową. Cz. 1: Okiem seksuologa) |
 | Cz. 2: Okiem psychiatry dziecięcego, lek. Łukasza Szostakiewicza (W obcej skórze – pediatra wobec dzieci i nastolatków z niezgodnością płciową. Cz. 2: Okiem psychiatry dziecięcego) |
 | Cz. 3: Okiem psychoterapeutki, dr. n. społ. Marty Dory (W obcej skórze – pediatra wobec dzieci i nastolatków z niezgodnością płciową. Cz. 3: Okiem psychoterapeutki) |
 | Cz. 4: Okiem endokrynolożki, prof. Anety Gawlik (W obcej skórze – pediatra wobec dzieci i nastolatków z niezgodnością płciową. Cz. 4: Okiem endokrynolożki) |
| a Wywiady w skróconej wersji ukazały się także na łamach „Medycyny Praktycznej – Pediatrii”, 2023; 5: 9–23. | |
Ostatnie pytanie też dotyka sfery płciowości, jednocześnie dotyczy „gorącego” ostatnio tematu. Sejm ustalił granicę wieku dostępności tzw. tabletki „dzień po” bez recepty na ukończonym 15. roku życia, ale spór wokół tej decyzji był i jest ogromny. Podczas prac w Komisji Zdrowia posłowie dopytywali o stanowisko Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii. Mnie także ono interesuje.
Sfera płciowości to bardzo delikatne zagadnienie, o którym praktycznie niewiele się mówi. Są to jednak tematy bardzo ważne, dlatego nie możemy ich unikać. Wszyscy dopiero szkolimy się w tym obszarze. Dostępność do tzw. tabletki „dzień po” bez recepty po ukończeniu 15. roku życia to bardzo ważna decyzja – zwłaszcza dla młodzieży i młodych dorosłych. Wszyscy powinni mieć możliwość skorzystania z takiej opcji, zaś to, czy z niej skorzystają, powinno zależeć tylko od ich decyzji. Musimy sobie zdawać sprawę z faktu, że wiek pierwszej inicjacji seksualnej w ostatnich latach bardzo się obniżył, a my dorośli udawaliśmy, że tego nie widzimy. Pociąga to za sobą wiele problemów nie tylko na dziś – zwiększenie zachorowalności na choroby przenoszone drogą kontaktów seksualnych wśród młodzieży, ale także „na jutro” – zwiększenie zachorowalności na nowotwory. Tutaj ponownie kłania się edukacja – niestety my dorośli po raz kolejny nie zdaliśmy egzaminu i pozostawiliśmy młodych samych bez jakiegokolwiek wsparcia.
Rozmawiała Małgorzata Solecka
Prof. dr hab. n. med. Jarosław Peregud-Pogorzelski – specjalista w dziedzinie pediatrii, hematologii i onkologii dziecięcej, onkologii klinicznej i hematologii. Kierownik Kliniki Onkologii Dziecięcej SPSK 1 Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie. Przez dwie kadencje pełnił także funkcję Prezesa Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego. Zanim został powołany na Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii 4 kwietnia 2023 roku, był przez kilkanaście lat Konsultantem Wojewódzkim w dziedzinie onkologii dziecięcej w województwie zachodniopomorskim. Działa również na niwie społecznej, m.in. na rzecz dzieci z chorobą nowotworową. Jest współzałożycielem fundacji Promyk Nadziei, Stowarzyszenia Rodziców Dzieci Chorych Na Białaczkę i Inne Choroby Nowotworowe oraz Fundacji Zachodniopomorskie Hospicjum dla Dzieci i Dorosłych.
